تحلیل گفتمان انتقادی شاخه ای جدید و بین رشته ای در علوم انسانی و بالاخص در حوزه نقد زبان شناختی است که در سال های اخیر توسعه بیشتری پیدا کرده و در تحلیل مسائل مختلف سیاسی- اجتماعی و البته متون ادبی خودنمایی می کند. نورمن فرکلاف نظریه پرداز و بنیان گذار این جریان فلسفی-زبان شناختی در اواخر قرن بیستم میلادی با دریافت و گذر از نظریات نشانه شناسی، تأویل گرایی گادامر، دیرینه شناسی میشل فوکو و با رد آراء صرفا اقتصاد گرایانه ی نئوکمونیست ها و با نگاهی به پسا ساختار گرایی دریدایی توانست مفهوم گفتمان قدرت و مردم را از طریق ساخت های ایدئولوژیک به دست آمده از صورت های زبانی تازگی ببخشد.مقاله ی حاضر می کوشد با رویکردی تطبیقی، مفهوم کلیدی و کلان مدرنیته را در بافت موقعیتی رمان های مدیر مدرسه از جلال آل احمد و سفر به انتهای شبِ لویی-فردینان سِلین فرانسوی، که اصطلاح مدرنیته به عنوان گفتمان قدرت در رمان های نیمه اتوبیوگرافیک (خود زندگی نامه) مذکور در تضاد با گفتمان رسمی قهرمان های داستان است، بر اساس رویکرد نظری نورمن فرکلاف تحلیل و بررسی کند. باید گفت که آل احمد در مدیر مدرسه قصد انتقاد از عواقب جامعه ای را دارد که غرب زده شده و به تقلید از مدرنیته ی غربی اخلاق، معنویات و فرهنگ سنتی را به فراموشی سپرده است. سِلین نیز در سفر به انتهای شب با دنیای پست مدرن غرب و گفتمان مدرنیته که در جایگاه گفتمان قدرت قرار دارد، رسم و رسوم جاری بین افراد جامعه را، که تحت تاثیر پدیده ی مدرنیزاسیون دولتی و ظهور بیش از پیش ماشین های صنعتی هویت انسانی خود را باخته اند، در قالب جملات قصار و لحن عامیانه به دیده ی تحقیر می نگرد.

مفهوم گفتمان امروزه در بسیاری از رشته ها و رهیافت ها از زبان شناسی گرفته تا ادبیات، فلسفه و علوم اجتماعی و سیاسی مورد استفاده قرار می گیرد. نظریه گفتمان یکی از نظریات جدید و تاثیرگذار در عرصه علوم سیاسی است. جامعه شناسان و علمای سیاست طی دهه های اخیر به شکل گسترده ای از این نظریه در تحلیل پدیده ها و ساختارهای اجتماعی و سیاسی بهره برده اند. از این رو، می توان آن را یکی از نظریات غالب در حوزه روش شناسی در «عصر فرامدرن» به حساب آورد. بدین جهت، شناخت پدیدارشناسانه این نظریه و پرداختن به زوایای مختلف آن می تواند ما را در فهم بهتر تحلیل های گفتمانی پدیده های سیاسی و اجتماعی یاری نماید. نوشتار حاضر درصدد است تا به بررسی پیشینه تاریخی، آبشخورهای فکری، مبانی معرفتی این نظریه، قدرت و توانمندی آن در تحلیل پدیده های سیاسی و اجتماعی و نیز نقدهای وارد برآن بپردازد.

مناظره بهترین و مناسب ترین روشی است که از رهگذر آن می توان به نقطه نظرها و فراز و فرود اندیشه ها و عقاید پی برد، و هم چنین به تفاهم و هم گرایی بیش تر میان آنها دست یافت. البته با این شرط که مبانی، تبیین و موضوع بحث روشن شده باشد و هدف طرفین حقیقت جویی بوده، و گرد و غبار تعصبات بی منطق را از عقل و دل خویش زدوده باشند. مقاله حاضر که در چارچوب اندیشه سیاسی شیعه است و از طریق یک سلسله نامه نگاری نویسنده با یکی از علمای اهل سنت نگاشته شده است، تلاش دارد تا با استفاده از فن مناظره به بازشناسی آرای سیاسی شیعه در گفتمان امامت بپردازد. مناظره بهترین و مناسب ترین روشی است که از رهگذر آن می توان به نقطه نظرها و فراز و فرود اندیشه ها و عقاید پی برد، و هم چنین به تفاهم و هم گرایی بیش تر میان آنها دست یافت. البته با این شرط که مبانی، تبیین و موضوع بحث روشن شده باشد و هدف طرفین حقیقت جویی بوده، و گرد و غبار تعصبات بی منطق را از عقل و دل خویش زدوده باشند. مقاله حاضر که در چارچوب اندیشه سیاسی شیعه است و از طریق یک سلسله نامه نگاری نویسنده با یکی از علمای اهل سنت نگاشته شده است، تلاش دارد تا با استفاده از فن مناظره به بازشناسی آرای سیاسی شیعه در گفتمان امامت بپردازد.

بر اساس مطالعات علمی در عرصه علوم سیاسی، مفهوم قدرت، اساسی ترین مفهوم را در سیاست تشکیل می دهد. این مفهوم از زمان پیدایش تاکنون، شاهد تحولات متعددی بوده است. تحقیق حاضر نیز بر آن است تا پس از ذکر تحولات قدرت، به بازنمایی رابطه میان دانش و نظام سیاسی در متن جمهوری اسلامی ایران در قالب تئوری های فرا اثباتی و با تکیه براندیشه های میشل فوکو (1970) بپردازد.نظریات میشل فوکو از قدرت که در چهارچوب تئوری های پساساختار گرایی قرار می گیرد، به تحلیل اشکال مختلف از مفهوم قدرت و رابطه آن با دانش، همت می گمارد. از نظر فوکو، هیچ رابطه قدرتی بدون تشکیل حوزه ای از دانش متصور نیست و هیچ دانشی هم نیست که متضمن روابط قدرت نباشد. قدرت شبکه ای است که در آن همه گرفتارند و اعمال قدرت ضرورتا دستگاه های دانش را به حرکت در می آورد و فضاهایی را ایجاد می کند که در درون آنها دانش شکل می گیرد. به زعم وی، دیگر نمی توان انتظار داشت که در یک سوی جامعه دانش و در سوی دیگر آن قدرت باشد، بلکه تنها صورت های بنیادی از امری که آن را قدرت / معرفت می نامیم، وجود دارد.روش شناسی فوکو در آغاز کار، دیرینه شناسی است. او در این روش واحد اولیه تحلیل و بررسی را، گفتمان در نظر می گیرد. به عقیده او گفتمان ها ماهیتی بسته دارند و طی آن گزاره های خاصی مجال بروز و حاکمیت می یابند و لاجرم گزاره های دیگر به حاشیه رانده می شوند. گفتمان ها پیش شرط های اولیه را برای شکل گیری احکام فراهم می سازند. در فضای گفتمان دانش های خاصی تولید می گردد. بعد از دیرینه شناسی، فوکو با در پیش گرفتن روش تبارشناسی، سعی دارد بگوید که دانش همواره به دیدگاه خاصی وابسته است و امروزه ما شاهد افزایش روز افزون قدرت گفتمان علمی و چیرگی آن بر دیگر گفتمان ها هستیم و حقیقت جدای از روابط قدرت نیست، فوکو در تبارشناسی، نتیجه می گیرد قدرت نه تنها متمرکز و مخرب نبوده بلکه پراکنده و سازنده نیزاست. طبق توضیحات فوق، این تحقیق نیز بر آن است که ضمن بازنمایی روابط دانش و قدرت در گفتمان دینی جمهوری اسلامی ایران، به اثبات این امر بپردازد که دانش مورد نظر گفتمان، دائما در راستای تربیت فاعل اخلاقی و مشروعیت بخشی به چهارچوب قدرت قدم بر می دارد.